Ο Κύκλωπας που δεν ήταν τέρας - Η Οδύσσεια αν τη δεις από την άλλη πλευρά

Φανταστείτε να ξυπνάτε ένα πρωί και να βρίσκετε αγνώστους μέσα στο σπίτι σας. Τρώνε το φαγητό σας, σκοτώνουν τα ζώα σας και, στο τέλος, σας τυφλώνουν γελώντας. Λίγο αργότερα, διηγούνται την ιστορία τους στον κόσμο - και εσείς παρουσιάζεστε ως το τέρας.

Αυτή είναι, αν αλλάξει κανείς οπτική γωνία, μία από τις πιο γνωστές σκηνές της Οδύσσειας του Ομήρου, που γράφτηκε στα τέλη του 8ου ή στις αρχές του 7ου αιώνα π.Χ. Οι «εισβολείς» είναι ο Οδυσσέας και οι σύντροφοί του. Το «τέρας» είναι ο Πολύφημος — ένας μοναχικός βοσκός, που η συλλογική μνήμη θυμάται μόνο ως Κύκλωπα.

Όπως αναφέρεται σε χαρακτηριστικό άρθρο του The Conversation, επί αιώνες ακολουθούμε το ταξίδι του ομηρικού ήρωα χωρίς να αναρωτιόμαστε τι αφήνει πίσω του. Κι όμως, η ίδια η Οδύσσεια υπαινίσσεται ότι το τίμημα της εξυπνάδας και της επιβίωσης δεν είναι πάντα κάτι αθώο. Όταν ο Οδυσσέας αποκαλύπτει το όνομά του στον τυφλωμένο Πολύφημο -όχι από ανάγκη, αλλά από έπαρση- σφραγίζει τη μοίρα του. Εκεί, ο ευφυής επιζών μετατρέπεται σε αλαζόνα θύτη.

Κι αν ο Κύκλωπας δεν είναι το τέρας;

Αν δούμε την ιστορία από την άλλη πλευρά, ο Πολύφημος δεν είναι το τέρας. Είναι ένας άνθρωπος που ζει ειρηνικά, μέχρι τη στιγμή που ξένοι παραβιάζουν το σπίτι του, λεηλατούν τα υπάρχοντά του και τον αφήνουν σωματικά και ψυχικά κατεστραμμένο. Η βία του, όσο σκληρή κι αν είναι, γεννιέται από απόγνωση.

Αυτή η αντιστροφή αποκαλύπτει ένα διαχρονικό μοτίβο: τείνουμε να συγχωρούμε τα πάντα στον πρωταγωνιστή, αρκεί να υπηρετεί έναν «ευγενή σκοπό». Από τα αρχαία έπη έως τον σύγχρονο κινηματογράφο, η καταστροφή, η εξαπάτηση και η βία βαφτίζονται ηρωισμός - αρκεί η ιστορία να τελειώνει με νίκη.

Ο νικητής γράφει την Ιστορία

Δεν είναι τυχαίο ότι ο Πολύφημος εξαφανίζεται σχεδόν αμέσως από το έπος. Ο πόνος του δεν χωρά στο ηρωικό αφήγημα. Όπως και σε μεταγενέστερες εποχές, όπου αυτοκρατορίες και κατακτητές βάφτισαν τους αντιπάλους τους «βάρβαρους» ή «τέρατα», ώστε η βία να μοιάζει δικαιολογημένη.

Το ερώτημα επιστρέφει σήμερα, με αφορμή τη νέα κινηματογραφική μεταφορά της Οδύσσειας από τον Κρίστοφερ Νόλαν, η οποία αναμένεται φέτος στα σινεμά. Θα δούμε ξανά τον Οδυσσέα ως τον απόλυτο ευφυή ήρωα ή θα τολμήσει η ταινία να φωτίσει και τα συντρίμμια που αφήνει πίσω του;

Γιατί ίσως ο αληθινός ηρωισμός δεν βρίσκεται μόνο στη σωτηρία, αλλά και στην ανάληψη ευθύνης για το κόστος της. Κι ίσως, αν ακούσουμε πιο προσεκτικά τις φωνές των «τεράτων», ανακαλύψουμε ότι η ιστορία δεν είναι ποτέ τόσο απλή όσο μας την αφηγούνται οι νικητές.